Dalam sejarah tamadun manusia, pencatatan dan penyimpanan rekod tidak bermula sebagai alat teknikal atau kewangan semata-mata. Ia lahir sebagai keperluan keadilan. Islam muncul sebagai peradaban pertama yang menjadikan pencatatan urus niaga sebagai tuntutan syariat, bukan pilihan atau adat. Ketika banyak masyarakat bergantung kepada kepercayaan lisan dan kuasa pihak tertentu, Islam menetapkan bahawa urusan manusia mesti direkod, diperjelaskan dan dipertanggungjawabkan.
Prinsip ini ditegaskan secara paling jelas dalam ayat terpanjang dalam Al-Qur’an, Surah Al-Baqarah ayat 282:
“Wahai orang-orang yang beriman, apabila kamu berurusan secara hutang-piutang untuk suatu tempoh yang ditetapkan, maka hendaklah kamu menuliskannya…”
Ayat ini bukan sekadar nasihat, tetapi satu perintah syariat. Ia mewajibkan pencatatan, penetapan tempoh, kejelasan jumlah, serta penglibatan saksi. Dari sudut sejarah dunia, ini merupakan satu titik perubahan besar: buat pertama kalinya, rekod urus niaga diangkat sebagai kewajipan agama demi melindungi hak dan mengelakkan kezaliman.
Islam juga mengaitkan pencatatan dengan keadilan secara langsung. Al-Qur’an menegaskan:
“Wahai orang-orang yang beriman, hendaklah kamu sentiasa menegakkan keadilan, menjadi saksi kerana Allah, sekalipun terhadap diri kamu sendiri…”
(Surah An-Nisa’, ayat 135)
Ayat ini menunjukkan bahawa keadilan tidak boleh ditegakkan tanpa kebenaran, bukti dan kejelasan. Rekod wujud supaya kebenaran tidak ditenggelamkan oleh kuasa atau kepentingan. Dalam Islam, angka yang kabur dan urusan yang tidak boleh dijelaskan adalah pintu kepada kezaliman.
Lebih mendalam daripada itu, Islam memperkenalkan konsep akauntabiliti menyeluruh. Al-Qur’an mengingatkan bahawa setiap perbuatan manusia direkodkan:
“Dan diletakkan kitab (catatan), lalu kamu akan melihat orang-orang berdosa ketakutan terhadap apa yang tercatat di dalamnya…”
(Surah Al-Kahfi, ayat 49)
Prinsip ini membentuk kesedaran bahawa tiada urusan yang benar-benar tersembunyi. Pencatatan bukan hanya untuk manusia, tetapi untuk dipersoalkan di hadapan Allah. Inilah asas etika yang menjadikan pencatatan dalam Islam berbeza ia bukan sekadar sistem, tetapi amanah.
Daripada syariat inilah lahir budaya pencatatan dalam masyarakat Islam awal. Di Madinah dan wilayah Islam seterusnya, kontrak bertulis, saksi dan rekod menjadi kebiasaan dalam perdagangan. Al-Qur’an sendiri memberi amaran keras terhadap manipulasi angka dan kiraan:
“Celakalah bagi orang-orang yang curang dalam timbangan dan sukatan.”
(Surah Al-Mutaffifin, ayat 1)
Ini membuktikan bahawa Islam menentang penipuan bukan sahaja pada barang, tetapi juga pada angka dan pengiraan.
Dalam peradaban yang menghargai rekod dan kejelasan inilah muncul tokoh besar seperti Al-Khawarizmi. Sumbangan beliau amat besar kepada dunia. Al-Khawarizmi mengasaskan algebra (al-jabr) dan membangunkan kaedah pengiraan yang tersusun, berperingkat dan boleh diulang. Beliau juga memainkan peranan penting dalam menyebarkan sistem nombor Hindu-Arab, termasuk konsep sifar dan nilai tempat, yang menjadikan pengiraan lebih tepat dan boleh disemak.
Apa yang dibawa oleh Al-Khawarizmi bukan sekadar formula, tetapi cara berfikir yang berdisiplin. Pengiraan mesti mengikut aturan, boleh dijejaki dan boleh diperbetulkan. Daripada nama beliau lahir istilah algoritma, yang menjadi asas kepada semua sistem pengiraan dan automasi moden hari ini.
Penting untuk difahami bahawa sumbangan Al-Khawarizmi tidak menyaingi peranan Islam, malah melengkapkannya. Islam menetapkan mengapa rekod mesti wujud untuk keadilan dan amanah manakala Al-Khawarizmi menyediakan bagaimana pengiraan boleh dilakukan dengan tepat dan konsisten. Prinsip datang dahulu, alat menyusul kemudian. Inilah kekuatan sebenar tamadun Islam.
Apabila dunia Barat kemudian mendokumentasikan sistem pembukuan secara formal berabad-abad selepas itu, dunia Islam telah lama mengamalkan roh pencatatan: rekod, bukti, amanah dan pertanggungjawaban. Apa yang berubah hanyalah bentuk dan istilah, bukan asasnya.
Kesimpulannya, Islam ialah perintis pertama yang menjadikan pencatatan sebagai syariat, demi keadilan dan perlindungan hak. Al-Khawarizmi pula ialah tokoh agung yang membekalkan dunia dengan ilmu pengiraan yang membolehkan syariat itu dilaksanakan secara tepat dan berdisiplin. Gabungan wahyu dan ilmu inilah yang membentuk asas sebenar kepada pembukuan dan sistem moden hari ini satu warisan sejarah yang wajar difahami, dihargai dan dihidupkan kembali.
BIRO PERHUBUNGAN KOBB